Абдулла Қаҳҳор

АБДУЛЛА  ҚАҲҲОР (1907.17.9,  Қўқон — 1968.25.5, Москва) —  Ўзбекистон  халқ  ёзувчиси (1967). Темирчи  оиласида  туғилган.  Болалиги  Қўқон ва унинг атрофидаги қишлоқларда  ўтди.  Оққўрғон  қишлоғидаги  Мамажон  қорининг  усули  савтия  мактабида  таҳсил  кўрди.  Оиласи  Қўқонга  кўчиб  келгач «Истиқлол»  номли  шўро  мактабига  ўқишга  киради,  ундан  интернат,  «Коммуна», «Намуна»  мактабларида,  сўнг  билим  юртида  таҳсил  кўради.  Билим  юртининг «Адиб»  қўлёзма  журналида  дастлабки  машқлари  билан  қатнашади.

Тошкентдаги «Қизил  Ўзбекистон»  газетаси  таҳририятининг «Ишчи-батрак  мактублари» варақасига муҳаррирлик қилди  (1925). У газетада ишлаш жараёнида Ўрта  Осиё давлат университетининг ишчилар факультетини  тамомлайди (1928). Абдулла Қаҳҳор  яна  Қўқонга  бориб, дастлаб ўқитувчиларни қайта тайёрлаш курсида муаллимлик қилади; кўп  ўтмай «Янги  Фарғона»  вилоят  газетасига  котиб  ва «Чиғириқ»  ҳажвий  бўлимига  мудир этиб тайинланади (1929).  Абдулла Қаҳҳорнинг  «Ой куйганда» илк ҳажвий шеъри «Муштум»  журналида  Норин  шилпиқ  тахаллуси  остида  босилди (1924). Сўнг  унинг  бир  қанча ҳажвий шеър ва ҳикоялари «Муштум», «Янги  йўл»  журналлари  ва «Қизил  Ўзбекистон»  газетасида  Мавлон  куфур,  Гулёр,  Ниш,  Эркабой,  Э-вой  каби  тахаллуслар  остида  эълон  қилинди.

Абдулла Қаҳҳор 30-йилларда  яна  Тошкентга  қайтади  ва  Ўрта Осиё давлат университетининг педагогика  факультетига ўқишга киради (1930), айни пайтда «Совет  адабиёти»  журналида  масъул  котиб вазифасини бажаради. Ўздавнашрда  муҳаррир  ва  таржимон (1935 — 53).

1954 — 56 йилларда Ўзбекистон ёзувчилар  уюшмаси  бошқарувининг  раиси.

Абдулла Қаҳҳор умрининг  охирларида  даволаниш  учун  Москвага боради ва ўша ерда вафот этади.  Тошкентдаги  Чиғатой  қабристонида  дафн этилади.

Абдулла Қаҳҳор ижоди шеърият билан бошланган  эсада,  унинг  адабий  мероси  негизини  насрий  асарлар  ташкил  этади. «Бошсиз  одам» (1929) ҳикояси  чоп  этилган  вақтдан  бошлаб  умрининг  охиригача  ҳикоя,  очерк,  публицистика,  қисса  ва  роман  жанрларида  самарали  ижод  қилди.  Абдулла Қаҳҳорнинг  дастлабки  ижодидаги  «Қишлоқ  ҳукм  остида»  қиссаси (1932)  шўро мафкураси асосида ёзилган. Унинг  «Бошсиз  одам»  ҳикояси  билан  бошланган  ҳикоянавислик  фаолиятида  эса  тарихий  ўтмиш  акс  эттирилган. «Қўшчинор  чироқлари» (1951) романида (дастлабки  варианти «Қўшчинор», 1946) жамоалаштириш даврининг воқеалари бадиий тасвирланган. Абдулла Қаҳҳорнинг 30-йиллар  ижодида  унинг  биринчи  романи — «Сароб»  муҳим  ўринни  эгаллайди.  Ёзувчининг  ушбу  романи  бош  қаҳрамон  Саидийнинг  фаолиятини  кўрсатишга  қаратилган,  яна  унда 20-йилларнинг 2-ярмидаги  ўзбек  халқи  ҳаётининг  маиший,  этнографик,  иқтисодий  ва  маънавий  манзаралари  яққол  акс  этиб  туради. «Сароб»  кенг  мавзули  роман  бўлгани  учун  ёзувчи  ўзининг  бадиий  ниятини  яланғоч  ҳолда  кўрсатмай, уни шу давр ҳаётининг бошқа  манзаралари  кўринишида  реаллаштиришга  уринган.  Воқеалар  тасвирида  ёзувчи ҳаёт ҳақиқатини сақлаб қолган.

Абдулла Қаҳҳор ижодий ҳаёти давомида 40 дан  зиёд  асар  эълон  қилган.  Бу  китоблар  орасида 30 га яқин ҳикоялар ҳам бўлиб,  улар ўзбек адабиётида ҳикоя жанрининг  бадиий  уфқларини  кенгайтиргани  билан  аҳамиятлидир. Абдулла Қаҳҳорнинг  насрий  асарлари  орасида  «Қўшчинор  чироқлари»  романи  ҳамда  «Синчалак» (1958), «Ўтмишдан  эртаклар» (1965) ва «Муҳаббат» (1968)  қиссалари муҳим ўрин тутади. Абдулла Қаҳҳорнинг  истеъдоди  учун  комедия  жанри ҳам яқин эди. Буни сезган ёзувчи  50-йиллар арафасида драматургия соҳасида  ҳам қалам тебратиб, шу даврнинг муҳим  мавзуларидан  бири — қўриқ  ерларни  ўзлаштириш  мавзуида «Шоҳи  сўзана»  («Янги  ер», 1949 — 53) комедиясини яратди.  Шуни  айтиш  лозимки,  бу  комедияда қўриқ ерларнинг — Мирзачўлнинг  ўзлаштирилишидан кўра баъзи кишилар  онгидаги  шўрнинг  бартараф  этилиши  мавзуи  биринчи  ўринга  олиб  чиқилган.

Урушдан  кейинги  ўзбек  адабиётидаги  асосий конфликт — янгилик билан эскилик  ўртасидаги зиддият бу комедияда ўзининг  теран бадиий тасвирини топган. Бу асарда  Абдулла Қаҳҳор усталик  билан  кулгили  ҳолатлар  яратган ва ҳажвий бўёқлардан моҳирона  фойдаланган  ҳолда  конфликтни  ўзига  хос  равишда  ҳал  қилган.  Ушбу  комедия  хорижий  мамлакатлар  саҳнасида  ҳам  ўйналиб, ўзбек театр санъатининг камол  топиб бораётганини намойиш этди. Бундан илҳомланган ёзувчи «Оғриқ тишлар»  (1954), «Тобутдан  товуш» (1962) ҳамда  «Аяжонларим» (1967) комедияларини  яратди. Бу асарларда, хусусан «Тобутдан  товуш»да ўша давр учун хос бўлган иллатлар ҳажв ўти остига олинди. Айниқса  сўнгги асарда Абдулла Қаҳҳор ўзига хос нозиқ туйғу  билан жамиятдан порахўрликдек даҳшатли  иллатни таг-томири билан йўқотиш истагида унинг айрим кўринишларини саҳнага  олиб  чиқди,  у «Сўнгги  нусхалар»  номи  билан ҳам саҳна юзини кўрди.

Абдулла Қаҳҳор ёзувчи  сифатида  ўзбек  тилини  нозиқ ҳис этувчи ва унинг бой имкониятларидан  маҳорат  билан  фойдаланувчи  қаламкаш  эди.  У  ўзининг  насрий  асарларида  ҳам,  комедияларида  ҳам  тилдан  фойдаланиш ва она тилининг чексиз имкониятларини намойиш этишнинг ажойиб намуналарини берди ва ўз ижоди билан  ўзбек адабий тилининг камол топишига  улкан ҳисса қўшди. Абдулла Қаҳҳор ҳаётининг  сўнгги  кунларида  шўро  жамиятида  шахсга  сиғинишнинг  авж  олиши  орқасида  юз  берган  фожиаларни  тасвирловчи «Зилзила»  қиссаси  устида иш олиб борди. Лекин уни тугата олмади.

Абдулла Қаҳҳор таржимон сифатида ҳам  машҳур. У Пушкин, Л. Толстой, Гоголь,  Чехов  асарларини  ўзбек  тилига  таржима  қилган.  Айни  пайтда  Абдулла Қаҳҳор асарлари  рус,  украин,  белорус,  қозоқ,  қирғиз,  тожик, қорақалпоқ каби тилларга таржима  қилинган.  Унинг  айрим  ҳикоялари  эса  инглиз, немис, француз, чех, поляк, болгар, румин, араб, ҳинд, Вьетнам тилларида чоп этилган. Абдулла Қаҳҳор  Ҳамза  номидаги  Ўзбекистон  Давлат мукофоти (1966) лауреати. «Буюк  хизматлари  учун»  ордени  билан  мукофотланган (2000). Унинг  номи  Тошкент  ва  Қўқондаги бир неча кўча, мактаб ва жамоа хўжаликларига, шунингдек маданият уйлари ва республика Сатира театрига  берилган.  Тошкентда  Абдулла Қаҳҳор уй-музейи  очилган (1987).

Манба:ЎзМЭ

Бўлишинг:

Муҳаррир танлови

Чингиз айтматов:қиёмат 52-қисм

VI Баҳор  кунлари  ўтиб,  ёз  яқинлашмоқда  эди.  Чорвадорлар  ёзги  яйловларга  кўчадиган  пайт келди. Тоғ ёнларида қишлаган қўйбоқарлар тоғ ичкарисидаги водий ва дараларга ...

Бўтакўз (бешинчи боб)

Қуёш кун сайин қиздираётган эди. Сорокин тез-тез қатнайдиган бўлиб қолди. Суръатни ошириш зарур эди. Вақт қисталанг, тупроқ эса тобора қуриб боряпти. Биз яна беш кунча ер ...

Чингиз айтматов:қиёмат 24-қисм

— Ҳар бир одам ўзига ўхшаган бошқа бирон одам устидан ҳокимлик қилиш учун ўлиб-тирилади. Сен бундан мустасно эмассан, Рим нойиби. Ҳаммадан ёмони ҳам шунда. Сен, ахир дунё ...