Фозил Жабборов:“ЧИДАГИН, БОЛАМ-А, ЧИДАГИН!”

Болам! Туғилишинг ҳаётим(из)га чиндан қувонч олиб келди. Сенга ўзбекча, аниқроғи, соф туркийча исм қўйгим келди. Дадам, онам билан маслаҳатлашиб, сени Элгиз деб атадик. Дунё кезувчи, саёҳатчи, жаҳонгашта бўлсин деган ниятда. Очун кез, яхшилик йўлида жаҳонгашта бўлгин, болам! Ўзи ҳаммамиз бу дунёни кезиб юрган Худойимнинг савобу гуноҳ йиғиб юрган бандаларимиз-ку ахир!

Олдиндан айтиб қўяй, катта бўлганинг сари, оламда ҳар хил инсонларга дуч келасан: яхшиларга, ёмонларга, яхши-ёмонларга, ёмон-яхшиларга, инсофлиларга, инсофсизларга, ночорларга, кибрлиларга, вазият ва нафс қурбонларига… Қулоғингга қуйиб ол! Яхши бўл! Инсофли бўл! Ночор бўлсанг-да, нафс қурбони бўлма! Мактубимнинг асл моҳияти шул!

 

29 октябрнинг тунида онангни дард тутди. Тез ёрдам чақирдим. Келди. Тезёрдамчилар Сурхондарё дўхтирлари берган қўлимиздаги “обменная карта”га қараб, яқинимиздаги туғуруқхоналар қолиб, шаҳарнинг нариги чеккасидаги бошқа клиникага олиб кетишмоқчи бўлишди. Кўнмадим. “ТАПОиЧ болница”га, яъни ҳозирги Эргашев номидаги 4-сон шаҳар клиник шифохонасига олиб борасизлар, деб оёқ тираб олдим. Бордик. Дўхтирлар: “Обменная карта”ларингга бизнинг роддом ёзилмаган! Сизлар бизга тегишли эмассиз! Қабул қилсак ҳам 250 минг сўм пул тўлайсизлар!” деганнамо гап қилишди. “Пул муаммо эмас!” дедим ва эртаси куни онангнинг дўхтири ишлайдиган 27-поликлиникадан йўлланма олиб келаман деганимдан сўнг, бизни қабул қилишди.

 

Соат 4:00 га яқинлашяпти. Дорилар, керакли нарсаларни айтишди, 24 соат ишлайдиган дорихонадан олиб келдим.
Онангни дард тутяпти. Акушер хотин эса унга парво қилмай: “Нима қиламиз? Келишиб оламизми?” дейди. Индамайман. Мени фақат сенинг соғ-саломат дунёга келишинг қизиқтиради.

 

Худога шукр, 30 октябрь куни соат 4:55да соғ-омон туғилдинг! Дўхтирлар барака топишсин! Қўллари енгил экан! “Қўл ҳақи” дея кўнглимдан чиқариб, акушер хотинга 100 минг сўм бердим. “Бу кам-ку, биринчи фарзандингиз бўлса! Одатда биринчи болага 300 минг сўм оламиз, майли, сиз 250 минг бера қолинг!”, деди. Чўнтагимни кавладим, айтганига етмади. “Уйингизга борасиз-у, ўшанда 150 минг олиб келарсиз. Биз соат 8гача шу ердамиз”, деди. “Имкониятим камроғ-у, ҳаракат қиламан!” дедим. Уйга бордим. Онамга – момонгга айтсам: “Ўҳ-ҳу, нима бало, Шавкат Мирзиёев коррупцияни йўқотаман деб ётган бир маҳалда буларнинг қўрқишмаганини қара-я!” Онам яқинда туғилган бошқа неварасини эслаб, қўшимча қилди: “Фузайлнинг ўғлини туғдирганларга даданг 60 минг берган экан, мен яна билмасдан 30 минг берибман. Бошқа берма, етади”. Онамнинг гапини ерда қолдирмай: “Хўп”, дедим.

Момонг онангга атала пиширди. Соат сакиздан ўтиб, туғуруқхонага отландик. Нотаниш рақамдан қўнғироқ бўлди ва телефондан аёл киши: “Жабборов, сизмисиз? Келмадингиз-у, биз кетяпмиз!” “Опа, имкониятим етгани шу экан!” дедим. “Ўзимга 100 опқолиб, дояги 50, болалар дўхтирига 50, санитаркаларга 25 мингдан бермоқчи эдим-да, ҳеч бўлмаса, яна 50 минг сўм қўшинг! Дояни рози қилай!” деб мен билан савдолашди. Сен туғилгач, доя аёл телевидениеда ишлашимни билиб, телефонимни олганди. У билан телефон алмашганимизни эслаб: “Доя аёлни ўзим рози қиламан!” дедим. Доя хотинга қўнғироқ қилдим. Ишдан кетганини айтди. Бориб қарасам, кетмаган экан. Эшикдан чиқаётиб, пул узатаман дегандим, олмади, қочиб кетди. Сен туғилишингдан аввал қизи журналистикада ўқишини, ишга жойлашишида ёрдам беришимни сўраганди мендан. Қочишининг сабабини шунда кўрдим.

 

Туғилганингнинг 2-куни. Онанг қўнғироқ қилиб, қон топширишим кераклигини айтди. Негалигини билиш учун доя хотинга алоқага чиқдим. Сени туғуруқхонадан олиб чиқиб кетишим учун кўнгилли сифатида қон топширишим ёки 40 минг сўм пулини беришим керак экан. Қизиғ-а, кўнгилли эмиш-у, топширмасанг, яна қирқ минг сўм олармиш. Кўнгилли бўлиб, “Қон препаратлари” деган жойга бориб, 450 грамм қон топширдим. Кимгадир ёрдамим тегсин, деб! Қонимдан плазмаларни олиб қолиб, эритроцитларимни ўзимга қайтариб қуйишди. Қўлимга қон топширганим тўғрисида қоғоз беришди. Уни сен онанг билан ётган клиникага обордим. Қоғозни дўхтир менга ўша ерда туғилганинг ҳақида маълумотномага алмаштириб берди. Уни олиб, туғилганинг ҳақида гувоҳнома олиш учун Яшнобод туман ФҲДЁ бўлимига бордим. Навбатга турдим. “Гувоҳномага қанча тўладингиз?” сўрадим мендан аввалгилардан. “36 ярим минг сўм”, деди улардан бири.

 

Ишга шошаётганим учун навбатдан олдин ичкарига бош суқиб: “Кассага тўлаб турсам бўладими?” дедим. Қизлардан бири қаерданлигим, Тошкент шаҳрида припискам бор-йўқлиги билан қизиқди. Доимий прапискам Сурхондарёда эканини айтганимдан сўнг у: “Унда бошқача нарх бўлади? Кутиб туринг!” деди. Кутдим. Навбатим келди. “Илтимос, тезлаштирайлик, бугунги “Ахборот”га материалим бор!” дедим. Телевидениеда ишлашимни сезган қиз: “Кассир гувоҳномага тўланадиган пулни олиб қолсин!” деди. “36 минг 500 сўм” деди кассир қиз. Тўладим. Чек сўрадим. “Ўзим обориб бераман!” деди у. “Йўқ, бераверинг!” деб қайсарлик қилдим. Кассир иложсиз 30 409 сўму 50 тийин ёзилган чек чиқариб берди. Унга қараб: “Нега мендан кўпроқ пул олдингиз?” дедим. У эса кўзимга лўқ қилиб: “Бу ерда 36 минг 500 сўм ёзилган! Бу нол эмас, олти!” деди. Нол рақамининг олтилигига мени ишонтирмоқчи бўлган кассирдан ҳам жаҳлим чиқди, ҳам нафратландим. Лекин ортиқча тортишмадим.

 

Ичкарига кирдим. Сенга гувоҳнома ёзишга кўмаклашаётган қизга қўлимдаги чекда ёзилган пулни ўқитдим. “30 409 сўм” эканини тасдиқлади. “Унда нега кассир қизларинг мендан 6 минг ортиқча пул олди?” дедим. Бошлиқ Зулайхо Адиловна Камолходжаева: “Сизга лоторея бермадими?” деди. Хонада ўтирган бошқа аёллар қўшилди: “Бериш эсидан чиқибди-да! Лотореясини қўшиб бериш керак эди”. Бу найранг мен каби “тирриқ”лар учун олдиндан ўйланган сценарий эканини фаҳмладим. Бошқа майдалашмадим.

 

Нафасим қайтди. Уларга бошқа гапиргим келмади. Пул ҳақида ҳам, лоторея ҳақида ҳам индамадим. Улар ҳам индашмади. Ҳаромтомоқ, ёлғончилар орасидан тезроқ чиқиб кетгим келди. Кетдим.

Кетаяпман-у, ўйларимнинг тизгини йўқ. Президент бобонг кўп чиқишларида порахўрликни йўқотиш кераклиги тўғрисида такрор-такрор гапиряпти. 2017 йилнинг 3 январь куни “Коррупцияга қарши кураш тўғрисида”ги қонунни ҳам имзолади. У ўтган йилнинг 4 январидан бошлаб кучга кирди. Лекин бу ҳаромтомоқлар Худодан ҳам, қонундан ҳам умуман қўрқишгани йўқ! Халқдан қонундан ташқари пул ундириш билан банд! Бу-ку, сенинг туғилишинг муносабати билан кўрганларим, энди кўрмаганларим тўғрисида қандай гапирай?!

 

Нега энди қоғозда 30 409 сўму 50 тийин ёзилган? Ҳисоблаб билдим: 202 730 сўм бўлган энг кам иш ҳақининг 15 фоизи шунча бўларкан! Лекин ФҲДЁдагилар мендан 6090, 50 тийин ортиқча пулни найранг йўли билан олиб қолди. Ўша пулга оиламиз учун 4 та нон олишим ёки шаҳар транспорти 5 марта узоғимни яқин қилиши мумкин эди.

Ўғлим! ҳозир ушбуларни ёзаяпман-у, ўша кассир қизга, умуман ФҲДЁ ишлайдиган ўша ўтирикчиларга ичимда айтаяпман: “Худо олсин давлатнинг масъулиятли лавозимида ишлаётган сиздай ноинсоф ёлғончиларни! Чой-чақа сўранг, ташлаб кетай, аммо нега алдайсиз одам(лар)ни? Мен-ку, журналистман, сал-пал қонунни, ўз ҳақ-қуқуқимни биларман, аммо бошқа соҳа эгалари нима қилсин? Сизларга қачонгача ортиқча пул тўлаб юрсин? Сизлар тўқиётган ёлғонларингга қачонгача ишонишсин?! Суф-эй сизларга!”

 

Ўғлим, энди қара, бир йилда Ўзбекистонда қанча чақалоқ туғилади? Интернетдан қарайман: аниқ ҳисобларга кўра, 2017 йилда 722 094 та туғилиш қайд этилган экан. Агар ўша йили туғилган чақалоқларнинг ота-онасидан ортиқча 6090,50 сўмдан пул олишган бўлса, қандай рақамлар келиб чиқади? Калькуляторда ҳисоблайман: 6090,50 * 722094 = 4 397 913 507 сўм бўларкан. Деярли 4,5 миллиард сўм-а! Тома-тома кўл бўлар деб шуни айтишса керак-да! Шайтонга ҳай бераман: ҳамма ФҲДЁчилар ҳам инсофини емагандир!

 

Дадамдан у неварасига туғилганлик ҳақидаги гувоҳнома олиш учун неча пул тўлаганини сўрайман. Бобонг: “27 минг 500 сўм…” дейди бошланишига. Сўнг хомчўт қилиб, октябрда энг кам иш ҳақи 184 300 сўм экани, унинг 15 фоизи 27 645 сўмлигини айтсам, бобонг янада аниқ эслади: “28 минг сўм бергандим, 300 сўм қайтим беришлари керак эди, кутдим-кутдим, қайтими йўқ эканми, кейин кетдим!” деди. Балки чиндан қайтим бўлмагандир, бу вазиятни-ку, тушунса бўлади, ҳарқалай, “нол”ни “олти”га ишонтирирмоқчи бўлишмапти-ку! ЗАГСдаги ҳамма ҳам инсофини емаган экан! Худога шукр!

Дарвоқе, ўғлим! Сени туғуруқхонадан олиб чиқаётган кунимиз бир ҳамшира изимиздан келди онангга нималардир деди. Онанг уни менга рўпара қилди. Ҳамшира: “Сизларнинг манзилингиз бизнинг клиникага қарамас экан, шу учун, ҳеч бўлмаса, 100 минг сўм ташлаб кетинг!” деди. “Нега қарамас экан? Мана, 27-поликлиникадан йўлланма олиб келганман-ку!” дедим ва қўлидаги қозоғлар ичидаги йўлланмани топиб кўрсатдим. У хижолат бўлиб, узр сўради ва кетди. Жамшид бобонгнинг мошинасида сени дабдабаларсиз уйга олиб келдик.

 

Туриб-туриб ўйлайман: “Тўғри! Дўхтирларнинг, ҳамшираларнинг ойлиги кам бўлгани учун улар беморларнинг қўлига қарайдиган бўлиб қолишган!” Президент бобонг келаси йилдан бошлаб уларнинг ойлигини кўпайтираркан. Шундай қилсин! Токи қўли енгил оқ ҳалатлилар беморларнинг қўлига қарамасин!

 

Бўлган воқеаларни бир касбдошим – Отабек бобонгга айтиб бердим. “Эй, булар ҳали-бери одам бўлмайди!” дейди ҳафсаласизгина! “Дўхтирларнинг ойлиги камлиги учун шундай қилишади. Балки ЗАГСда ишлайдиганларнинг ҳам ойлиги камдир?” деб савол бераман унга. “Бизники-чи?” дейди саволимга савол билан жавоб қайтариб дўстим! Индамайман! Индаёлмайман!

Ўғлим! Бу биргина сен туғилган вақтдаги 3-4 кунги воқеалар, холос. Қолганлари ҳақида сенга ҳозирча индамайман! Лекин қўлимдан келгунча, сени бундай қинғир ҳаётдан ҳимоя қиламан! Иншааллоҳ, ҳалол едираман, ҳалол ичираман!

 

Болам! Туркий халқларнинг бир бўлаги бўлган жаннатга қиёсланувчи, мана шундай порахўрлари, ёлғончилари ҳам бор Ўзбекистонга хуш келибсан! Чидайсан энди. Айни дамларда шоир Усмон Азимнинг мисралари тилимда айланаяпти:

“Чидагин, болам-а, чидагин,
Дардларинг танингга жойлансин.
Чидагин, болам-ей, чидагин,
Оҳларинг қўшиққа айлансин!..

…Сен чида, болам-ей, сен чида.
Куйлагин – тўхтама бир нафас!
Сен куйла қиличнинг тиғида –
Ўшанда эл-юртинг чидамас!”

 

Катта бўлсанг, Ватанинг гуллаб-яшнатгин! Элингга эш бўлгин! Порахўрларига қарши кўрашгин!

Ўғлим, буларни нега ёзаяпман, биласанми?

Қонунга амал қилганим учун!

 

Сен ҳам қонунни ҳурмат қилишингни истаганим учун!

Мен билан содир бўлган ҳолат юзасидан тегишли ташкилотларни, жумладан, пойтахтдаги ФҲДЁ органларини назорат қилувчи Тошкент шаҳар ҳокимлигини бу ҳақда хабардор қилиш учун!

Эргашев номидаги 4-сон шаҳар клиник шифохонаси туғуруқхонасида юз берган ҳолат юзасидан Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигини огоҳлантириш учун!

Фарзандига туғилганлик ҳақидаги гувоҳнома олаётган оталар энг кам иш ҳақининг 15 фоизи миқдоридан ортиқ пул тўламаслиги учун!

Бошқа сафар момонг: “Шавкат Мирзиёев коррупцияни Сурхондарё ё бошқа жойдан изламасин! У пойтахтда – гарданининг тагидан турибди экан!” деб кулиб сўзламаслиги учун!

 

Қабул қилинган қонунда: “аҳолининг ҳуқуқий саводхонлиги ва ҳуқуқий маданиятини ошириш, жамиятда коррупцияга нисбатан тоқатсизликни шакллантириш” деган жумла бор. Сенга ёзганларимни одамлар ўқиб, ҳалол меҳнати эвазига бели оғриб топаётган пулни қонундан ташқари олувчиларга сўрамасдан-нетмасдан санаб беравермасдан, норозилигини билдириши учун!

Президент имзолаган ўша ҳужжатда шундай сўзлар ҳам бор: “Коррупцион жиноят тўғрисида ошкор қилган шахс давлат ҳимояси остига олинади”. Демак, мен давлат ҳимоясидаман, ўғлим! Сен ҳам!

Элгизим! Кун келиб, Президент бобонг орзу қилган порасиз, адолатли мамлакатнинг онгли аъзоси бўласан! Шундай бўлишига ич-ичимдан ишонгим келади! Ишонаман ҳам!

Самимият билан отанг Фозил Жабборов!
2018 йилнинг 7 ноябрь санаси, соат 23:42да битдим.

Манба:facebook.com

 

Дарбадар ўғилнинг қайтиши

Халқ таълими вазирлиги тизимидаги бугунги тайинловлар орасида эътиборга молик жиҳат — Дилшод Кенжаев дейиш мумкин.

Дилшод Кенжаев

У сўнгги икки йил ичида ушбу лавозимга учинчи марта қайтди. Уни вазир ўринбосари лавозимидан биринчи марта Алишер Саъдуллаев тайинланиши сабабли маҳрум қилишган бўлса, кейинчалик бошқарма бошлиғидан яна вазир ўринбосари лавозимига тайинланган эди.

 

Кейинчалик Шерзод Шерматов ва унинг жамоаси вазирлик раҳбариятини қўлга олгач, Дилшод Кенжаев яна лавозимидан олинади. Бу гал у ҳукуматга ўтади. Дилшод Кенжаев Вазирлар Маҳкамаси маданият-санъат ва ёшлар сиёсати масалалари ахборот-таҳлил департаментининг ёшлар сиёсати ва маънавий ривожлантириш масалалари шўъбаси раҳбари лавозимида фаолият юритиб келаётган эди.

 

Халқ таълими вазири ўринбосари Алишер Саъдуллаевнинг Ёшлар иттифоқи раиси биринчи ўринбосари этиб сайланиши муносабати билан Дилшод Кенжаев яна вазир ўринбосар сифатида қайтди.

 

Дилшод Кенжаев халқ таълими тизими кесишадиган барча вазирлик ва идоралар билан самарали ишлай оладиган, ўзбек бюрократияси ва бошқарув тизими алифбосини яхши тушунадиган, ҳақиқатан ҳам, эйфориялардан холи кадр. У билан ишлаш барча давлат органлари учун қулай ва маъқул. Бу таниш-билишчилик нуқтаи назаридан эмас, балки ҳамма билан субординацияни сақлаган ҳолда ишлайдиган ва натижа берадиган кадр эканлигидандир.

 

P.S.: Президент қарорига кўра, шуниндек, Халқ таълими вазири ўринбосари вазифасини бажариб келган Алишер Умаров Халқ таълими вазирининг биринчи ўринбосари, вазир ўринбосари вазифасини бажариб келган Атабек Назиров ва Сарвар Бабаходжаев вазир ўринбосари лавозимига тайинланди. Яъни уларнинг титулидан “ио” йўқолди.

 

Яна бир бўш турган Халқ таълими вазири ўринбосари лавозимига Иброхим Джураев тайинланди. У ҳудудий бошқармалар фаолиятини ҳамда мактабларни қуриш, таъмирлаш ва жиҳозлаш масалалари бўйича жавобгар бўлади.

Манба: davletovuz

Бир келиб кетинг, бозоримизга йўғей, мактабимизга! Қамашидаги “музлаган” мактаб ҳақида аччиқ ҳақиқатлар

 

Қамаши туманидаги 42-умумий ўрта таълим мактаби ўқувчилари иншоларида бу сўзларни тез-тез такрорлайдиган бўлишди. Нега деганда, 2002 йилда қурилган замонавий мактаб биносидаги иситиш тизимлари ҳали бирор марта ишламаган. Музлаб ётган синфларда таълим олаётган ўқувчилар эса бунга оддий ҳол сифатида кўникиб бўлишган шекилли, айримлар эркин мавзудаги иншоларида ўқитувчилик касбига қизиқиши, аммо, бунинг учун совуққа чидамли бўлиш кераклигини ёзишган.

Фото: “Халқ сўзи”

“Синфларимизни иситиш масаласи ҳар йили муаммо бўлади, чунки, иситиш батареялар мактаб қурилганидан буён ишламайди. Бир амаллаб, қора печ билан ўтин, кўмир ёқиб илитамиз, лекин, синфни дуд босиб кетади. Мактабга берилаётган кўмир ёқилғиси ўта сифатсиз”, – дейишади ўқитувчилар Замира Худойназарова, Мунаввар Маматова, Насиба Иброҳимова бир овоздан.

Фото: “Халқ сўзи”

 

“Синфларнинг совуқлиги туфайли кўпчилик ўқитувчиларимиз оёқ оғриқ,бел оғриқ бўлишган. Буни ҳатто, совуқда дийдираб ўтирадиган болаларимиз ҳам иншоларида ёзяпти. Ўқувчи қизларимиздан бири бири ўз иншосида “Ўқитувчи бўлишни жуда ҳам хоҳлайман. Лекин ўқитувчи совуққа чидамли бўлиши керак”, деб ёзибди. Дарсда болалар ҳам, ўқитувчилар ҳам қиш кийимида ўтиргандан кейин бундай фикрлар юзага келиши табиий, албатта”, – деб сўзларини давом эттиради З. Худойназарова.

Фото: “Халқ сўзи”

 

Бу ҳаммаси эмас, мактаб олдида ҳар пайшанба куни бозор бўлади. Бу эса дарс машғулотлари, болаларнинг ўқишига салбий таъсир ўтказмоқда. Улар танаффусда чиқиб кетиб, бозордан келмай қолади. Аҳолининг ва машиналарнинг бу ерда тўпланиши, машиналарнинг тартибсиз ҳаракати ўқувчи ва ўқитувчиларга халал бермоқда. Бозорни кўчириш ҳақда бир неча бор айтганмиз. Лекин қарийб 30 йилдан ошиқ бўладики, бозор шу ерда.

Фото: “Халқ сўзи”

Мактаб ўқитувчиларининг таъкидлашича 460 ўринли таълим муассасасида 1387 нафар ўқувчи ўқийди. Синфхоналар етишмаслиги туфайли бирсинфда 35-40 тагача ўқувчи ўтиришга мажбур бўлмоқда. Болалар 5 километр узоқликдаги қишлоқлардан ўқишга келади. Аксарияти қиш кунлари қоронғуда қолиб кетишади. Халқ таълими бўлимидан фақат текшириш учун келишади, холос. Ҳеч ким ёрдам берай демайди.

Фото: “Халқ сўзи”

Биз шу куни мактаб директори Шуҳрат Тўраевни ҳам, ўқув ишлари бўйича директор ўринбосари Эшбўри Тилововни ва хўжалик ишлари бўйича масъул Рашид Исмоиловни ҳам учрата олмадик. Синфхоналарга кирганимизда математика фани дарси ўтилаётган биология кабинетида 9 “Е” синфи ўқувчиларидан 4 нафари дарсга келмагани маълум бўлди. Синф хонасининг эса бетон полига линолеум​ ҳам тўшалмаган. Худди шунингдек, 9 “Д”, 8 “А”, 1 “А” синфлари дарс машғулотларида бўлганимизда ҳам давоматнинг қониқарсиз эканлигига гувоҳ бўлдик. Ўқитувчилар буни болаларнинг тез-тез касал бўлиб қолиши билан изоҳлашмоқда.

Фото: “Халқ сўзи”

“Дарсга келмаган ўқувчиларимиз мактабдан 5 километр узоқда жойлашган Сариқ тош қишлоғидан ва ундан ҳам узоқ масофалардаги уйлардан келиб ўқишга мажбур бўлишмоқда. Сариқтош ва Гулистон қишлоқлари оралиғида 96 ўринли мактаб биноси қурилиши белгиланган эди, аммо, ушбу мактаб дастурга киритилганига 2 йил бўлишига қарамасдан ҳали қурилмади”, – дейди математика фани ўқитувчиси Нодира Асадуллаева.

Фото: “Халқ сўзи”

Қишга тайёргарлик ишлари аслида баҳор, ёз ойларида бошланиши лозим. Аммо ушбу таълим масканида қиш-қировли кунларга тайёргарлик ҳеч кимнинг ёдига ҳам келмаган кўринади.

Фото: “Халқ сўзи”

Мактаб раҳбари ва хўжалик ишлари мудирини тополмаганимиз боис, кўмир захираси, бошқа тайёргарлик ишлари ҳақида маълумот ололмадик.

Фото: “Халқ сўзи”

Аммо ўқитувчилар мактабни марказлашган ҳолда қизитиш учун ўрнатилган қозонхонанинг ўтган йили қаергадир олиб кетилганини таъкидлашди. Қозонхона ўрни эса аянчли аҳволда янтоқхонага айлантириб юборилган.

Фото: “Халқ сўзи”

Яъни қишга тайёргарлик, таъмирлаш-тузатиш ўрнига ускуналар талон-тарож қилиб юборилганлиги ўта ачинарлидир.

Фото: “Халқ сўзи”

Донишманд халқимизнинг буюклар қишлоқдан чиқади, деган нақли бежиз эмас. Бу гап ҳақиқатга яқинлигини мактаб ўқувчилари эришаётган натижалардан ҳам билиш мумкин.

Фото: “Халқ сўзи”

Хусусан, улардан Артур Эшмаматов, Сурайё Ғуломова ва бошқа ўнлаб иқтидорли ёшлар турли фан олимпиадаларида вилоят ва республика босқичларига чиқишгани ҳақида устозлари фахрланиб гапиришди. Хўш, уларга яратиб берилаётган шароитлар ҳақида туман халқ таълими мутасаддилари қачон фахрланиб гапиришар экан. Бу ҳақда тегишли мутасаддилардан жавоб кутиб қоламиз.

Манба:“Халқ сўзи”

Муаллиф:Аҳад МУҲАММАДИЕВ

Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбоси ҳақида ишчи гуруҳнинг сўнгги хулосаси эълон қилинди

Ўзбекистон Миллий ахборот агентлигига Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети қошида тузилган Ишчи гуруҳ алифбодаги ўзгаришлар борасида маълумот берди.

Фото: ЎзА

Расман 2018 йил 15 майда тасдиқланган «Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини кенг жорий этиш ва янада такомиллаштириш бўйича Ҳаракатлар режасига мувофиқ шу йил охирига қадар миллий алифбомизнинг ислоҳ қилинган янги лойиҳасини ишлаб чиқиб, тасдиқдан ўтказиш лозим. Шу мақсадда 2018 йил 22 октябрь куни Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида «Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини кенг жорий этиш ва такомиллаштириш муаммолари» деб номланган илмий-амалий конференция ўтказилди. Конференция иштирокчилари миллий алифбомизни ислоҳ қилиш бўйича аниқ таклифларни илгари сурдилар.

Маълумки, Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети қошида тузилган Ишчи гуруҳ аъзолари икки йил мобайнида лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини ислоҳ қилиш бўйича изчил иш олиб борди.

Ўтган вақт мобайнида алифбо ислоҳоти бўйича Ишчи гуруҳга ҳамюртларимиз томонидан кўплаб фикрлар юборилди. Уларни таснифлайдиган бўлсак, алифбо ислоҳотчиларини учгуруҳга бўлиш мумкин бўлади.

Биринчи гуруҳ — минимал ислоҳот тарафдорлари. Уларнинг наздида амалдаги алифбомизга деярли тегмаслик керак — фақат O‘, G‘ ҳарфларининг кўп муаммога сабаб бўлаётган қўшимча белгисини тўғриласак бўлди. Негаки, O‘, G‘ ҳарфларининг қўшимча белгиси (‘) билан боғлиқ бошоғриқ ҳаммани бирдай қийнаб келяпти: бу ҳарфларни ёзиш учун аввал O ёки G ҳарфини ёзиб, сўнг бир бармоғимиз билан «Alt» тугмасини босамиз ва бошқа бармоғимиз билан махсус код — 0145 ни терамиз. Яъни бир ҳарфни ёзиш учун олти марта клавиатура тугмаларига қўл урамиз. Шундагина алифбомиздаги O‘, G‘ ҳарфлари тўғри шаклда ёзилади. Бундай машаққатталаб белги дунёдаги бирор бир халқнинг алифбосида йўқ.

Иккинчи гуруҳ — мўътадил ислоҳот тарафдорлари. Уларнинг фикрича, айни пайтда ўқиш ва ёзиш жараёнида турли англашилмовчилик ва қийинчиликларни юзага келтираётган O‘, G‘ ҳарфлари билан бирга Ch, Sh ҳарфларини ҳам тўғрилаш шарт. Чунки ана шу тўрт ҳарф туфайли бугун алифбо ислоҳоти кун тартибида турибди. Агар шу тўрт ҳарф билан боғлиқ муаммолар ҳал бўлсайди, янги алифбога ўтиш суръати тезлашган бўлар эди, дейишади улар.

Учинчи гуруҳ — максимал ислоҳот тарафдорлари. Уларнинг фикрига кўра, O‘, G‘, Ch, Shҳарфлари ўзгартирилиши ва алифбога Ĵ ундоши ва ı, ö, ü унлилари қўшилиши лозим. Чунки, дейди улар, биздан бошқа барча туркий халқларнинг алифбосида «эгизак», яъни узун ва қисқа унлилар бор, ўзбек тилида ҳам қалин ва юмшоқ И, Ў, Утовушлари бор-у, аммо биз илғамаймиз, чунки алифбода акс этмаган, бу эса тилимизга хос бўлган сингармонизм ҳодисасининг йўқолишига олиб келяпти.

Ҳар бир гуруҳнинг ўз ҳақиқати, далиллари бор. Жумладан, минимал ислоҳотчилар алифбони жиддий ўзгартирсак, чорак аср давомида чоп этилган китобларнинг тақдирию фарзандларимизнинг саводхонлиги нима бўлади, ахир, ёш авлод шу алифбога ўрганиб бўлган, уларни чалғитиб нима қиламиз, дейди. Мўътадил ислоҳотчилар бизга ҳозир тўртта ҳарф муаммо туғдиряптими, уларни ислоҳ қилиб тўғрилайлик, вассалом, аммо алифбо таркибига янги ҳарфлар киритиб, халқимизни янги имловий муаммолар гирдобига отмайлик, дейди. Максимал ислоҳотчилар эса алифбони тубдан ислоҳ қилайлик ва мукаммал алифбога эга бўлайлик, дейишади.

Ишчи гуруҳ аъзолари ҳамюртларимиз томонидан билдирилган фикрларни ўрганиб чиқиб ва албатта, илмий мантиққа суянган ҳолда энг мақбул қарорга келишга ҳаракат қилишди. Ўзаро мулоҳазалар, фикр алмашинувлар жараёнида маълум бўлдики, минимал ислоҳотёзувимиздаги муаммоларни ҳал қила олмайди. Чунки нафақат O‘, G‘ ҳарфларининг қўшимча белгиси (‘), шунингдек, Ch, Sh бирикмалари ҳам бизга ноқулайлик, малоллик туғдирмоқда. Сабаби:

1) халқимиз бир фонема (товуш)га — бир ҳарф тамойилига ўрганган;

2) Ch ва Sh диграфлари мутлақо бошқа табиатга эга бўлган хорижий тил — инглиз тилига хос бўлгани учун психологик бегонасираш ҳисси бор. Ўзбек тилидаги матнларда миллий руҳ сезилмайди.

3) Бу ҳарфий бирикмалар турли тилларда ҳар хил товушларни ифодалайди. Масалан, Chбирикмаси инглиз тилида Ч, француз тилида Ш, италян тилида К, немис тилида Х деб ўқилади.

4) Алифбомизда Сс ҳарфи йўқ, аммо у Ch бирикмаси таркибида ўз-ўзидан пайдо бўлиб қолади. Ўқитувчилар Ch бирикмасини болаларга қандай ўргатади — бу саволга жавоб йўқ. Аслида ёзувдаги бирикма — қўш ҳарфлар алифбода мавжуд ҳарфлар иштирокида ҳосил бўлиши керак эди.

5) ўзбек тилида Ч ва Ш товушлари инглиз тилига нисбатан 3−5 баробар кўп учрайди ва бу ҳол Ch, Sh нинг матнда кетма-кет, ғуж бўлиб келишига сабаб бўляпти ва ўқиш-ёзишни қийинлаштиряпти. Shoshish, xushchaqchaq, ishchi, sharshara, achchiqtoshкаби сўзларимизнинг ўзида 2−3 тадан Ch ва Sh бор. Инглизларга қулай бўлган Ch, Shбирикмалари ўзбек тилида изма-из келиб, ноқулай ҳолатларни юзага келтирмоқда. Фикримиз исботсиз бўлмаслиги учун Эрнест Хемингуэйнинг дунёга машҳур «Алвидо, қурол!» романининг илк жумлаларини аввал инглиз, сўнг ўзбек тилида берамиз:

In the late summer of that year we lived in a house in a village that looked across the river and the plain to the mountains.In the bed of the river there were pebbles and boulders, dry and white in the sun, and the water was clear and swiftly moving and blue in the channels.Troops went by the house and down the road and the dust they raised powdered the leaves of the trees.The trunks of the trees too were dusty and the leaves fell early that year and we saw the troops marching along the road and the dust rising and leaves, stirred by the breeze, falling and the soldiers marching and afterward the road bare and white except for the leaves.The plain was rich with crops; there were many orchards of fruit trees and beyond the plain the mountains were brown and bare.There was fighting in the mountains and at night we could see the flashes from the artillery. In the dark it was like summer lightning, but the nights were cool and there was not the feeling of a storm coming.

O‘sha yili yoz oxirlarida biz qishloqda, kulbada turardik. Kulbadan narida daryo bilan vodiy, ulardan ham olisroqda tog‘lar yastanib yotardi. Daryoning o‘zani oftobda oqargan, quruq qayrag‘ochlar va mayda shag‘al bilan qoplangan, daryo shoxobchalarida esa suv tip-tiniq va ko‘m-ko‘k bo‘lib, sho‘x shaldirab oqib borardi. Kulba oldidagi yo‘ldan qo‘shinlar o‘tib borar, ularning oyog‘idan ko‘tarilgan to‘zon og‘ochlarning barglariga o‘tirardi. Og‘ochlarning barglari ham changga burkangandi, o‘sha yili yaproqlar erta to‘kila boshlagandi, biz bo‘lsak yo‘ldan qo‘shinlarning o‘tib borishini, chang-to‘zonning ko‘kka o‘rlashini, shamol yaproqlarni yulqib-sulqib uchirib ketayotganini, soldatlarning odimlarini, so‘ngra esa kimsasiz, bo‘m-bo‘shtuproq yo‘lda yolg‘iz yaproqlargina to‘kilib yotishini tomosha qilardik. Vodiy yerlari hosildor edi, unda bog‘zorlar serob edi, vodiy etagidagi tog‘lar esa taqir qo‘ng‘irtog‘lar edi. Tog‘larda jang ketmoqdaydi, kechalari portlashdan yolqinlar ko‘tarilardi. Qorong‘ida ular shafaqqa o‘xshab ko‘rinardi: faqat tunlari etni junjiktirib sovuq turar, havo quruq edi.

Ушбу матнлардаги Ch ва Sh бирикмаларини санаб, қиёслайдиган бўлсак, инглизча матнда 4та Ch ва та Sh (жами 5 та), ўзбекча матнда 8 та Ch ва 18 та Sh (жами 26 тақатнашгани маълум бўлади. Шу қиёснинг ўзиёқ инглиз тили учун жуда қулай бўлган Ch ва Shбирикмаларининг ўзбек тили учун қанчалик ноқулай эканини кўрсатиб турибди.

Демак, мўътадил ислоҳот тарафдорларининг фикрида жон бор: энг камида шу тўртта ҳарф (O‘, G‘, Ch, Sh)ни қулай шаклга келтиришимиз шарт.

Аммо, юқорида таъкидлаганимиздек, максимал ислоҳот тарафдорлари ҳам борки, улар алифбони кескин ислоҳ қилиб, бир неча қўшимча ундош ва унли ҳарфларни қўшиш керак, дейишади. Бу ҳол олдимизда қатор муаммо ва саволларни пайдо қилади. Жумладан:

1) Бошқа қардош халқлардан фарқли ўлароқ, ўзбек халқи бир неча лаҳжада сўзлашувчи элатларни ўзида бирлаштирган. Айтайлик, қозоқ, қирғиз ва қорақалпоқлар яхлит қипчоқ; турк, туркман, озарбайжонлар ялпи ўғуз, уйғурлар қарлуқ лаҳжасига мансуб бўлса, ўзбек этноси таркибида қипчоқлар ҳам, ўғузлар ҳам, қарлуқлар ҳам бор ва уларнинг сўзлашув тарзида муайян фарқ сезилади: битта сўз бир лаҳжада қисқа-қалин унли билан айтилса, бошқасида узун-юмшоқ унли билан талаффуз қилинади. Яна бир ўзига хос жиҳатимиз — туркий халқлар ичида фақат ўзбекларда Оотовуши борки, бу ҳол фонетикамизда алоҳида ёндашувни талаб этади. Умуман олганда, ҳозирги унли ҳарфлар ҳар бир лаҳжага муайян эркинлик беради: сўзлардаги i u o товушларини ҳар бир лаҳжа ўзига мослаб талаффуз қилади. Шу боис ҳақли савол туғилади: алифбо нафақат товушларни имкон қадар тўла акс эттириши, шу билан бирга, миллий яхлитлик, бирликни мустаҳкамлашга хизмат қилиши шарт эмасми?

2) Бугунги кунда Х ва Ҳ ни фарқлашга қийналаётган ҳамюртларимиз қаттиқ ва юмшоқ Ў, У, И ни фарқлашда жиддий муаммоларга дуч келиб, натижада аҳолининг саводхонлиги кескин пасайиб кетмайдими?

3) Таълим муассасаларидаги барча ўқитувчи-устозларнинг малакасини ошириш, уларга эгизак товушларнинг фарқини аниқ-тиниқ тушунтириб бериш керак. Тан олишимиз керак, айни пайтда нафақат оддий юртдошларимиз, балки айрим ўқитувчиларимиз ҳам Х билан Ҳ ни фарқлашда иккиланади. Хўш, турли шева ва лаҳжаларда сўзлашувчи, битта сўзни ҳар хил талаффуз этувчи ўқитувчиларимиз I ı ва İ i, Ŏ ŏ ва Ö ö, U uва Ü ü товушларининг фарқини бирдай ҳис қилармикан?

4) Миллий алифбомиз мураккаблашадиган бўлса, ўз саводхонлигига ишонмайдиган кўп ота-оналар фарзандларини ўзбек мактабларига эмас, бошқа тилдаги мактабларга беришни маъқул кўриши мумкин. Бу ҳол она тилимизнинг мавқеига салбий таъсир кўрсатмайдими?

5) Давлат идораларида янги алифбода иш юритишни йўлга қўйиш қийинлашиб, расман ягона ёзувга ўтиш жараёни янада чўзилиб кетмайдими?

6) Шу пайтгача амалда бўлган ўзбек тили қоидаларини тубдан кўриб чиқиш, таҳрир қилиш, аввалги кўп тушунчалардан воз кечишимиз керак бўлади. Айтайлик, эгизак унлилар фарқланадиган бўлса, сингармонизм талабига кўра, барча феъллар асосига бирдай -моққўшимчасини қўшиб бўлмайди. Феъл негизида қалин унлилар келса, -моқ(ўқимоқ, турмоқ, бормоқ), юмшоқ унлилар келса, -мак (сузмак, тузмак, узмак) қўшимчасини қўшиш талаб этилади. Яъни, тилшуносликка оид мутлақо янги қўлланма ва дарсликлар яратишимиз шарт. Тилимиздаги бундай инқилобий ўзгаришларга мутахассислар ва оддий ватандошларимиз нечоғлик тайёр?

7) Тилимизда неча юз минг сўз бўлса, уларнинг ҳар бирини қаттиқ ва юмшоқ унлиларнуқтаи назаридан қайта кўриб чиқиб, мутлақо янги имло қоидалари асосида мукаммал луғатяратишимиз керак. Турли лаҳжа ва шеваларда сўзлашувчи мутахассисларимиз бу масалада қайси мезонга суянишади?

8) Шу пайтгача кирилл ва лотин алифбосида чоп этилган китобларни махсус дастурлар ёрдамида автоматик ўгириш имконияти йўқолади — ҳар бир китобни алоҳида, қайтадан териб чиқиш шарт бўлади. Сабаби, электрон дастурлар İi, O‘o‘ , Uu ҳарфларини ўгириш чоғида узун ва қисқага бўлиб (I ı ва İ i, Ŏ ŏ ва Ö ö, U u ва Ü ü тарзида), таснифлай олмайди. Шу пайтгача чоп этилган китобларни янги алифбода чоп этиш ўта машаққатли жараёнга айланмайдими?

Энг эътиборга молик томони, мураккаб алифбо туфайли жиддий тўсиқ ва муаммолар юзага келгач, яна ортга қайтадиган бўлсак (ўзи бир марта шундай бўлган: 1929 йилда 9 та унлили алифбони қабул қилиб, 1934 йилда учта унли ҳарфдан воз кечганмиз), унда шусиз ҳам чалкаш бўлган ёзувга доир ишларимиз янада чигаллашади, ёшларимизнинг саводхонлиги баттар ёмонлашади — замондошларимиз олдида ҳам, келажак авлод олдида ҳам уятга қоламиз.

Нима бўлган тақдирда ҳам, юқорида қайд этилган тўртта ҳарф (O‘, G‘, Ch, Sh) ни ислоҳ қилишимиз шарт, дедик. Хўш, уларни қандай қилиб ўзгартирсак маъқул бўлади?

Аввало, Ch ва Sh бирикмаларининг ўрнини босувчи яхлит ҳарфларга эътибор қаратамиз:

Ch — Çç Ćć Ĉĉ Čč;

Sh — Şş Śś Ŝŝ Šš

Очиғи, кейинги учта вариант — (Ćć Ĉĉ Č茜 Ŝŝ Šš) ёзишга бирмунча ноқулай бўлиб, матнни митти диакретик белгиларга тўлдириб ташлайди. Кейин бу ҳарфларнинг уст белгиларини ёзма шаклда ифодалаш ноқулай.

Ост белгиси ҳарф ўзагига қўшилиб ёзиладиган Çç ва Şş ҳарфлари эса ёзиш ва ўқишга қулай ҳамда миллий характерга эга: улар 1929 — 1940 ҳамда 1993 — 1995 йиллардаги алифбомизда ҳам бўлган.

Демак, Ч ва Ш товушлари учун энг мақбул ҳарфлар — Çç ва Şş. Уларнинг ост белгиси бир хил экани ўзаро уйғунликни таъминлайди.

Энди O‘, G‘ ҳарфлари бўйича фикрлашамиз ва асосий вариантларга назар ташлаймиз:

O‘ — Ŏŏ Ôô Ǒǒ Õõ Öö Ōō Óó

G‘ — Ğğ Ĝĝ Ġġ Ǧǧ Ģģ Ḡḡ Ǵǵ

Бу ҳарфлар орасидан ўзаро уйғун, умумий белгига эга бўлган ҳарфлар занжирини аниқлаймиз. Булар:

Ŏŏ — Ğğ; Ōō — ḠḡÔô — Ĝĝ; Ǒǒ — Ǧǧ; Óó — Ǵǵ;

Бу жуфтликларни бирма-бир кўриб чиқамиз:

Ŏŏ — Ğğ ҳарфлари қулай, ҳозирги ёзма ҳолатга жуда яқин. Замонавий мосламалар, хусусан, андроид дастурли қурилмалар клавиатурасида мавжуд.

Ōō — Ḡḡ ҳарфлари ҳозирги ёзма шаклга яқин, лекин Ḡḡ ҳарфи Юникод жадвалининг қуйи қисмида жойлашгани учун жуда оз шрифт таркибига киритилган. Бу ҳол матбаа ишида кўп муаммоларни юзага келтиради. Смартфон ва планшетларнинг клавиатурасида эса Ḡḡҳарфи умуман йўқ.

Ôô — Ĝĝ жуфтлигида, айниқса, Ôô ҳарфи беўхшов кўринади.

Ǒǒ — Ǧǧ ҳарфларининг ўткир, кескин белгилари «кўзга қадалади», энг ёмони, улар замонавий қурилмаларнинг клавиатурасида ва компьютердаги кўп шрифтлар таркибида йўқ.

Óó — Ǵǵ занжиридаги ҳарфлар яқин қардошларимиз бўлган қозоқ ва қорақалпоқ халқлари алифбоси таркибидан ҳам ўрин олган. Аммо Ǵǵ ҳарфининг замонавий қурилмалар, жумладан, кўпчилик юртдошларимиз фойдаланадиган андроид дастурли смартфон ва планшетларнинг виртуал клавиатурасида йўқлиги, шунингдек, компьютердаги кўп шрифтлар таркибидан жой олмагани кишини ўйлантиради. Энг асосийси, бу ҳарфлар устидаги қия чизиқча ҳарфнинг таркибий қисмидан кўра кўпроқ урғу белгисини эслатиб кўзни чалғитиши, матнни митти чизиқчаларга тўлдириб юбориши, қолаверса, тескари урғули ҳарфлар билан адаштириш хавфининг мавжудлиги (Ózbekiston — Òzbekiston) бу ҳарфларга бўлган қизиқишимизни сусайтиради.

Хулоса қиладиган бўлсак, илк жуфтлик (Ŏŏ — Ğğ) — энг оптимал, қулай вариант.

Демак, Çç — Şş нинг ост қисмига ва Ğğ — Ŏŏ нинг устига қўйиладиган жуфт белги ёрдамида керакли тўртта ҳарфга эга бўламиз. Бу ҳол ёзувда ўзига хос мувозанатни, ўзаро мувофиқликни таъминлайди.

Конференция иштирокчилари ушбу тўрт ҳарф (Çç Şş Ŏŏ Ğğ) ни бир овоздан маъқуллаб, мавжуд вариантлар ичида энг мақбули деб тан олдилар ва бу ҳарфларни миллий алифбога киритиш фикрини якдил қўллаб-қувватладилар.

ng товуши

ng товуши, бошқа товушларга қиёслаганда, алоҳида хусусиятга эга: у ҳеч қачон сўз бошида келмайди. Бу товушга араб алифбосида ҳам, кирилл-ўзбек алифбосида ҳам, амалдаги лотин алифбосида ҳам яхлит ҳарф ажратилмаган. 1993 йилда қабул қилинган лотин-ўзбек алифбосида бу товуш илк бор Ññ ҳарфи билан ифодаланди-ю, 1995 йилда яна ундан воз кечилди. Сабаби, Ññ ҳарфини идрок этишда кўпчилик чалғиди. Яъни, кирилл имлосига кўра қайси сўзда Н ва Г ҳарфлари ёнма-ён келган бўлса, ёппасига Ññ ҳарфи билан ёзила бошланди. Масалан: taña, añur. Аслида, бу сўзлардаги Н ва Г ҳарфлари бир-бирига алоқасиз, алоҳида товушларни ифодалайди: tanga, angur. Ёки N товуши билан тугаган сўзга — қўшимчаси қўшилса ҳам, ñ эмас, ng ёзилиши керак: menga, jonga, vatangaÑ ва NG ўртасидаги бундай ўзига хос нозик, бироз эътиборталаб чегарани илғамаслик оқибатида хатолар авж олди.

Иккинчидан, ng бирикмаси яхлит ҳарфга айланадиган бўлса, худди Öö Üü Íí ҳарфлари мисолида кўрганимиздек, кирилл ва ҳозирги алифбода чоп этилган сон-саноқсиз китобларни янги алифбомизга ўгириш чоғида кўплаб чалкашликлар юзага келади — электрон дастурлар ӈ (ŋ) товушига қўшиб, бир-бирига алоқасиз, аммо ёндош келган барча Н+Г ҳарфларини бирваракайига битта ҳарфга ўзгартириб юборади. Тилимизда ӈ (ŋ) товуши ва ёнма-ён келадиган Н+Г ҳарфлари жуда кўп учрагани учун уларни топиб, қиёслаб тўғрилаш — муҳарриру мусаҳҳиҳларга катта заҳмат юклайди.

Конференцияда, ҳеч қачон сўз бошида келмайдиган, бошқа товушларга қараганда чекланган бу товушни алифбодан ташқарида фонетик бирикма сифатида ўргансак бўлмайдими, деган мулоҳаза ўртага ташланди ва кўпчилик томонидан маъқулланди. Аммо, анжуманда ва ундан кейин билдирилган фикр-мулоҳазаларда, майли, бу товуш яхлит ҳарф эмас, ngбирикмаси орқали ифодалансин, лекин у товуш сифатида алифбо сирасида турсин, фарзандларимиз мурғак чоғидан бу миллий товушимизни алоҳида фонетик ҳодиса сифатида танисин — ҳарфий бирикма шаклида бўлса ҳам «Алифбе”дан бошлаб ўргансин, йўқса, ngни идрок этиш аста-секин муаммога айланади, ахир, шу пайтгача алифбомиздан жой олган бу ҳарфий бирикма — Ch, Sh ҳарфий бирикмаларидан фарқли ўлароқ — бизга ҳеч қандай малоллик туғдираётгани йўқ-ку, токи ng ҳамон ёзувимизда акс этар экан, алифбодаги ўз жойини сақлаб қолиши шарт, деган фикру далиллар келтирилди. Ушбу қараш эгалари дунёдаги энг нуфузли тиллардан бири бўлган испан тили алифбосида ҳам бор-йўғи битта диграф — Ch борлигини айтиб, бу ҳол испан тилли халқлар томонидан табиий қабул қилиниши ва алифбо нуфузига ҳеч қанақа салбий таъсири йўқлигини билдиришди.

Юқорида таъкидланганидек, ng товуши ҳеч қачон сўз бошида келмайди, демак, унга Ngдеб бош ҳарф белгилашимизга сира ҳожат, эҳтиёж йўқ. Бу ҳарфий бирикмани алифбода фақат кичик ҳарфлар билан ифодаласак, мантиқан тўғри бўлади.

Сс ҳарфи

Яна бир муаммоли, баҳс манбаи бўлаётган белги — Сс ҳарфидир.

Бу белгини ёқловчи ва рад этувчи икки зид қутб бор. Ёқловчилар бу белги алифбомизда бўлмагани билан маънавий-маърифий, илмий-ижтимоий ҳаётимизда барибир иштирок этяпти, масалан, автомашина рақамларида, тест саволларида, турли формулаларда Ссбелгисидан фойдаланяпмиз, шунинг учун бу белгига бирор товушни юклашимиз керак, дейишади.

Рад этувчилар Сс белгисини алифбомизга умуман киритмаслигимиз керак, сабаби бу белги турли халқларда турлича товушлар (с, к, ж, ч) ни ифодалайди, шу сабабли унга қайси товушни юкламайлик, халқаро атамаларни ўқишда чалкашликлар юзага келади, қолаверса, хорижликлар ўзбекча сўзлар, айниқса, исм ва жой номларини ўқишда чалғийди, дейишади.

Сс ни ёқловчиларнинг ўзи ҳам икки гуруҳга бўлинади. Биринчи гуруҳ, бу белгидан кирилл алифбомиздаги Цц товушини ифодалаш учун фойдаланишимиз керак, деса, иккинчи гуруҳ Сс орқали қардош туркий халқлар сингари Жж товушини (жўжа, жажжи) ифодалайлик, дейди.

Цц — барча туркий тиллар сингари ўзбек тили учун ҳам бегона товуш. Шу боис ҳанузгача бу товушни айтишга оддий одамларимизнинг тили келишмайди, халқимизнинг аксарият қисми Цц ни оддий Сс тарзида талаффуз қилади. Ўз вақтида Абдулла Қаҳҳордай атоқли адибимиз ҳам бу товушнинг миллий алифбомизга киришини мутлақо ёқламаган.

Конференцияда Çç Şş Ŏŏ Ğğ ҳарфлари якдиллик билан қабул қилинган бўлса, Ссҳарфи бироз мунозарага сабаб бўлди. Охир-оқибат, мутахассисларнинг муайян фикр алмашувидан сўнг, мабодо бу белгини алифбога киритадиган бўлсак, унда ўзимизнинг Жжтовушимизни акс эттирайлик, шунда тилимиздаги яна бир товушнинг ифодаси қардош туркий халқлар алифбоси билан уйғунлашади; Жж (жўжа) товуши айни пайтда фойдаланилмаётган Сс белгисига бириктирилса, бўш қолаётган Jj белгисидан сирғалувчи Жж (журнал, аждар)ни ифодалашда фойдалансак бўлади; талаффуз жиҳатидан яқин товушлар — Ж (C) ва Ч (Ç) ни акс эттирувчи ҳарфлар ҳам шаклан уйғунлашади, деган хулоса маъқулланди.

Конференциядан кейинги акс-садоларда эса, Сс белгиси атрофида ҳамжиҳатлик, умумтўхтам йўқлиги, битта баҳсли белги туфайли ҳамюртларимиз турли зид қутбларга бўлинаётгани яққол намоён бўлди. Қолаверса, Жж товуши Марказий Осиёдаги қардош халқлар (қозоқ, туркман, қорақалпоқ) алифбосида ҳам Jj ҳарфи билан ифодаланиши; Ццтовушининг эса тилимизга хос эмаслигидан келиб чиқиб (турк, озарбайжон, туркман, қозоқ, қрим-татар, татар каби туркий халқларнинг лотин алифбосида ҳам бу товуш йўқ), Ссбелгисини алифбога киритмаслик маъқул топилди.

Шундай қилиб, конференциягача, конференция давомида ва конференциядан сўнг билдирилган, ўзаро фикрлашув чиғириғидан ўтган мақбул хулосалар асосида ўзбек миллий алифбосининг якуний лойиҳаси шаклланди. Ушбу лойиҳада конференцияда тақдим этилган учта алифбо лойиҳасидаги маъқул ва уйғун жиҳатлар, алифбо ислоҳотига бефарқ бўлмаган юртдошларимизнинг асосли тавсиялари умумлаштирилди.

Шу ўринда конференцияда таъкидланган бир фикрни эсга олиш жоиз деб ўйлаймиз: дунёдаги бирорта алифбони мукаммал деб бўлмайди, ҳар қандай алифбо муайян камчиликларга эга, лекин, энг муҳими, миллий алифбомиз тилимизнинг асосий талаб ва мезонларига жавоб бериши, ёзиш ва ўқишга қулай бўлиши, халқимизни маънан бирлаштириши шарт. Ишчи гуруҳ аъзолари, мутахассислар, кенг жамоатчилик вакилларининг фикр-мулоҳазалари асосида шаклланган мазкур алифбо лойиҳаси, ўйлаймизки, ана шу муҳим талабларга жавоб беради.

Фурсатдан фойдаланиб, Лотин ёзуви асосидаги ўзбек алифбосини ислоҳ қилиш юзасидан ўз фикр-мулоҳазаларини билдирган, бу борада Ишчи гуруҳга яқиндан ёрдам берган кўп сонли мутахассисларга, жонкуяр юртдошларимизга, шунингдек, ишимизни холис кузатиб, ёритиб борган барча оммавий ахборот воситалари вакилларига самимий миннатдорлигимизни билдирамиз.

Хулоса сифатида, умумий меҳнатимиз маҳсули бўлган — 28 та ҳарф, битта ҳарфий бирикма ва битта белгидан иборат, жами 30 бирликдан ташкил топган алифбо лойиҳасини эътиборингизга ҳавола қиламиз.

Ушбу алифбодаги янгиланаётган тўрт ҳарф бизни шу пайтгача қийнаб келаётган муаммолардан халос этади. Ŏŏ Ğğ ҳарфлари O‘o‘ G‘g‘ ҳарфларининг айни пайтдаги ёзма шаклига яқин бўлгани боис ва Çç Şş ҳарфлари халқимизга яхши таниш бўлгани учун ёшу қари томонидан тез ўзлашади — ҳеч кимга қийинчилик, ноқулайлик туғдирмайди.

Алифбо лойиҳаси расман қабул қилингандан сўнг бу ҳарфлар компьютер клавиатурасидаги қулай тугмаларга жойлаштирилади. Масалан, Çç ҳарфини ўзбек тилида ишлатилмайдиган — Сс ҳарфи ўрнига, Şş ҳарфини — Ww ҳарфи тугмачасига, Ŏŏ ва Ğğҳарфларини эса бирорта лотин ҳарфи ё тиниш белгиси банд қилмаган, кирилча ХЪҳарфлари турган тугмачаларга бириктириш мумкин.

Алифбони амалиётга жорий этиш билан боғлиқ бошқа барча масалалар ҳукуматимиз томонидан расман тасдиқланган ҳужжат — «Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини кенг жорий этиш ва янада такомиллаштириш бўйича Ҳаракатлар режаси«га мувофиқ изчил равишда амалга оширилади.

P/S: Ишчи гуруҳ томонидан таклиф қилинаётган режа фақат лойиҳа сифатида таклиф этилмоқда. У расман кучга кириши учун аввал қонуний тартибда кўриб чиқилади, оммавий ахборот воситалари орқали кенг жамоатчилик ўртасида муҳокама қилиниши лозим. Юқоридаги мулоҳазалар фақатгина Ишчи гуруҳ лойиҳаси сифатида тақдим этилмоқда.

Манба: «Газета.uz»

Шаҳрихонлик тадбиркор: «Электр йўқ. Ишлаб чиқариш қилиб адашибмиз…»

Шаҳрихоннинг чекка қишлоғидаги корхонада ишлаб чиқарилган маҳсулотларни кўриб лол қолганимиз бор гап. Беихтиёр «Бўлар эканку» деб юборасиз. Сифатда, бежиримликда ҳар қандай чет эл товарлари билан беллашадиган маҳсулотлар.

Лекин, корхона раҳбари терс гапни айтди: «Бўлмас экан! ». «Нега?» дейсиз-ми?…

Қишлоқ йигити бўлган Адҳамжон Турғуновнинг отаси тўрт йил Хитойда ўқитган. Фарзанд ота ишончини оқлаб, Чин юртидан маркетинг, иқтисод ва ишлаб чиқаришда яхши мутахассис бўлиб қайтди.

Андижон шаҳри марказида корхона очиб, иш бир яхши юраётган пайтда ота-болага маҳалла фуқаролар йиғини оқсоқоли, маҳалладошлари: «Фаолиятингни ўзимизнинг қишлоқда қилгин, аёлларимиз, қизларимиз ишли бўлсин. Мутасаддилар ҳар томонлама ёрдам беришади», дея илтимос қилишгач, улар Шаҳрихон тумани, Янгийўл қишлоғи, Марказ маҳалладаги эски ҚФЙ биносини ижарага олишади. Мутасаддиларнинг – ота-бола тадбиркорларга: «Бинодан ижарада фойдаланиб турасизлар, кейин ноль қийматда олиб берамиз» деган гапига ишониб, катта шижоат билан корхонани ишга туширдилар.

Тез кунда Хитойдан турли тикув ишларини бажарувчи машиналарни ўрнатиб, ёш болалар учун 20 турдаги кийим-кечак, чақалоқлар учун жамланмалар ишлаб чиқара бошлашди. 25 нафар маҳаллий қизлар ишни тез ўрганди. Уларнинг тиккан маҳсулотлари жуда бозоргир бўлди.

Қишлоққа ишлаб чиқариш олиб кириб, бозорга ўрнаша бошлаган, корхона эгалари мана энди энг катта тўсиққа учрашди. Сабаби – ЭЛЕКТР ЙЎҚ!.. Август-сентябрь ойларида ҳар-ҳар замонда ўчган электр, октябрга келиб, кунига 4-5 соат бериладиган бўлиб қолди. Шу кунларда эса кундуз куни 3 соат ёняпти холос. Ток бўлмаса, ишлаб чиқариш бўладими?

 

Корхонага борганимизда, 10-15 нафар ишчи аёл-қизлар электр йўқлиги сабаб, тикув машинасига термулиб ўтирган экан. Цехда ўзбек қизларининг уқувли ва бир иш бошини тутса меҳр билан сифатли амалга оширишига гувоҳ бўлдик.«Корхонада тикилган барча турдаги болалар кийимларининг сифати хорижнинг нуфузли брендлари даражасидаги сифатга эга, десам муболаға эмас.

«Мен, Ўринбоева Дилдораман. Ишим ўзимга ёқади. Лекин, эрталабдан бери ток йўқ. Бекор ўтирибман. Тушгача бир соат электр беришганида иккита нарса тикдим. Бу ҳолда маошим ҳам озайиб кетади. Илтимос, чорасини қилинглар. Токни ўчиришмасин…», дейди улардан бири.

Тадбиркор, маҳсулотларга талаб кўплигидан ишлаб чиқаришни икки сменада ташкил қилмоқчи бўлгани, бироқ маълум сабабга кўра бир сменада ҳам иш юрмаётганини айтиб зорланди. Адҳамжон яна 40 нафар ишчи олиши мумкин экан. Зўр эмас-ми? Яна қирқта қишлоқ хонадонига маблағ киради, ахир?! Яна, ички бозор ўз маҳсулотларимиз билан тўлади.

«Электр тармоқларига учрадим. Қандайдир, қишлоқларни навбатдан ўчириш жадвалини кўрсатишди. Бошим қотиб қолган», дейди тадбиркор.

Тумандаги электр тармоқларининг Холдовонбек бўлимига бордик. Ташкилот раҳбари Ёдгорбек Абдураҳимов, совуқ кунлар сабаб «ограничение» бошланганини, туман ҳокимлиги томонидан қишлоқларга навбатдан электр энергияси бериш жадвали тасдиқланганини кўрсатди. Жадвалда, Янгийўл қишлоғида электр берилиш вақти- тушгача соат 08:00дан соат 12:00гача, тушдан кейин соат 14:00дан соат 18:00гача дея ёзиб қўйилган. Янгийўлдаги корхонада эса электр эрталаб соат 8:00да ўчиб, 11дан 12гача ёнган холос. Тушундикки, бу номига тузилган жадвал эди.

Тармоқ раҳбари бизга шундай деб изоҳ берди: «Ҳозирча, шундай бўлиб турибди. Аҳоли уй иситишга электрдан фойдаланяпти. Трансформаторларимиз ишдан чиқяпти. Вилоятдан қанча беришса, аҳолига узатяпмиз».

Хусусий корхона ишчиларига маошни ишбай усулида тўлайди. Кунига электр йўқлиги учун иккита маҳсулот тиккан чеварнинг маоши ойига 120 минг сўм бўлар экан. Ток ўчмаса, бу сумма ўн баробор ошади. Ҳам корхона, ҳам ишчи даромаддан қоляпти. Бозорда эса яна четдан келган моллар ўтади.

Наҳотки, мутасаддилар мана шу ҳолатга эътибор қаратмасалар? «Қиз-аёлларимиз нега чет элга чиқиб кетишяпти? », деган саволга ҳам жавобнинг бўладигани мана шу муаммода ахир!

Бу ҳолат нафақат Шаҳрихонда вилоятнинг барча туманларига хос бўлган муаммодир.

Вилоят электр корхонаси тизимидаги бўлимлар ҳеч қишга тайёр бўлмас экан-да… Совуқ кунлар бошланиши билан қишлоқ аҳолиси яна токсиз қолмоқда.

Юрт кишиларининг четда «гастербайтер» деган хунук ном олмаслигининг энг катта ечими – қишлоқда иш жойларини ташкил этишда. Туман ҳокимлиги, сектор раҳбарлари биринчи навбатда тадбиркорни қўллаб-қувватласа, унга шароит яратса йигит-қизларимиз ўз туғилган жойида минг чандон ортиқча меҳнат қилмайди-ми?..

Биз, юқоридаги муаммога Андижон вилоят электр тармоқлари мутасаддиларидан жўяли жавоб кутиб қоламиз.

Манба:Кун.Уз